نقاط همنام

طالقان -

شرح : شهري است به خراسان بر حد ميان طخارستان و ختلان ، جائي است بر دامن کوه با کشت و برز بسيار. (حدودالعالم ). شهري است به خراسان بر سد حد گوزگانان است و از آن اين پادشاهي است ، شهري با نعمت بسياراست و از او نبيذ بسيار خيزد و نمد خيزد. (حدود العالم ). شهري است ميان بلخ و مروالرود. از آن شهر است ابومحمد، محمودبن خداش الطالقاني . (منتهي الارب ) (آنندراج ). اين شهر بين مروالرود و بلخ واقع، و ميان اين دو شهرستان سه روز يا سه منزل مسافت است ، اصطخري گويد: بزرگترين شهرستان طخارستان طالقان ميباشد. اين شهرستان در زمين همواري واقع شده است و فاصله آن تا کوه يک تير پرتاب است ، نهري بزرگ و باغهاي بسيار دارد، و به اندازه ثلث بلخ باشد، و بعد از طالقان و زوالين بزرگترين شهرستان طخارستان بشمار رود، جماعتي از فضلاء از اين خاک برخاسته اند، از آن جمله است ابومحمد، محمودبن خداش الطالقاني . (معجم البلدان ج 6). طالقان از ولايت طخارستان است ، و از اقليم چهارم ، طولش از جزاير خالدات ، فا. و عرض از خط استوا، ک . له . شهرکوچک است اکثر مردم آنجا جولاه باشد، و در او غله و ميوه بسيار است ، و معمور و آبادان است و از آنجا تا مرو شش فرسنگ مسافت است . (نزهةالقلوب چ ليدن مقاله 3 صص 179 - 156). طالقان کرسي ولايت طخارستان ، واقع در دومنزلي ولوالج و سه منزلي بدخشان است . (تاريخ مغول ). آقاي اقبال در حاشيه کتاب مذکور توضيح داده اند: هنوز هم به اين اسم باقي ، و در مشرق قندز و بر سر راه فيض آباد واقع است . (تاريخ مغول عباس اقبال ص 58). چون يزدجرد بمرد، از پس او هيجده سال ابن هرمز برادر کهتر که پيش پدر بود ملک بگرفت . آن پسر مهتر از سيستان بسوي ملک هياطله رفت ، به غرجستان و طخارستان و بلخ ، و خبر خويش بگفت که برادر کهتر ملک بگرفت ، و حق من است و از وي سپاه خواست ، ملک او را طالقان داد، و گرامي کرد، و لکن سپاه ندادش . (ترجمه طبري بلعمي ).

سوي طالقان آمد و مرورود

سپهرش هميداد گفتي درود.

فردوسي .

دگر طالقان شهرتا فارياب

هميدون ببخش اندرون اندرآب .

فردوسي .

سوي طالقان آمد و مرورود

جهان پر شد از ناله ناي و رود.

لغت نامه دهخدا

****************************************************

تخار یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این استان شهر تالقان است.

ـ شهر تالقان مرکر ولايت (استان)- ولسوالی (شهرستان) بنگی ـ ولسوالی اشکمش

ـ ولسوالی چال ـ ولسوالی ورشج ـ ولسوالی فرخارـ ولسوالی کلفگان ـ ولسوالی رستاق

ولایت تخاردر شمال شرق افغانستان موقيت دارد که با کشور تاجکستان داراي سرحد مشترک مي میباشد. جمعيت این ولایت 871،200 تن ومساحت آن به 6،770 مایل مربع میرسد.

تالقان (طالقان ) ، شهری تاریخی و مرکز ولایت تَخار * در شمال افغانستان . این شهر در 403 کیلومتری شمال شهر کابل ، در مشرق شهر قدیمی تالقان واقع است . رود تالقان از وسط شهر می گذرد و رشته کوه هندوکش در شمال آن امتداد یافته است . تالقان در 1341ه.ش ، مرکز ولایت تخار شد (دولت آبادی ، ص 51). این شهر در منطقة زلزله خیز قرار دارد و در 1376ش ، در واقعة زلزله ای که در ولایت تخار روی داد، آسیب دید ( گاه شمار رویدادهای افغانستان در سال 1376 ، ص 218).

تالقان دارای فرودگاهی خاکی است و راه فیض آباد (مرکز ولایت بدخشان ) به قُندوز/ کُندوز (مرکز ولایت قندوز) از آن می گذرد. این شهر از طریق شهرهای خان آباد (واقع در ولایت قندوز) ـ بَغلان ـ چاریکار (مرکز ولایت پروان ) به کابل مرتبط می شود. نام تالقان در منابع به صورتهای مختلفی مانند تالیخان ، تالیقان ، تالُقان ، تالُکان ، تالُق ـ آن و طالقان آمده است ( > فرهنگ جغرافیای تاریخی و سیاسی افغانستان < ، ج 1، ص 176).

از دورة پیش از اسلام تالقان و ورود اسلام به تالقانِ تاریخی ، اطلاع چندانی در دست نیست و در این باره نباید آن را با طالقان جوزجانان (روستائي در استان جوزجان كشور افغانستان) یکی دانست ، اما ظاهراً فتح تالقان به دست مسلمانان کمابیش مقارن با فتح تخارستان (طخارستان ) در سال 30 بوده است (بلاذری ، ص 393ـ 394). قدامة بن جعفر از جغرافی نویسان قرن سوم ، در ذکر اعمال خراسان ، تالقان را جزو ناحیة تخارستان ضبط کرده است (ص 243). در این دوره ، تالقان ، طارقان و طایقان هم نامیده می شد (همانجا). در قرن چهارم ، شهر اهمیت بسیار یافت . در این دوره ، جادة بلخ به بدخشان از همین شهر می گذشت . جغرافی نویسان مسلمان قرن چهارم از بازار بزرگ ، باغ و بوستان فراوان و کشت و برز بسیار در آن یاد کرده و به نهر بزرگی در نزدیکی آن اشاره کرده اند ( حدودالعالم ، ص 100؛ اصطخری ، ص 278ـ279، 286؛ مقدسی ، ص 303). در این میان ، تنها مؤلف حدودالعالم (همانجا) از آن به عنوان «شهری بر حد میان تخارستان و خُتَّلان » یاد کرده است . در قرن ششم ، سمعانی (ج 4، ص 35) نام آن را طایْکان و طایْقان ضبط کرده و محمدبن قاسم طایکانی را به آنجا منسوب دانسته است . شهر در آن دوره آباد بوده و منبر و بازار داشته (همانجا)، اما با حملة چنگیز در 618، ویران شده است (جوینی ، ج 1، ص 104ـ 105؛ رشیدالدین فضل اللّه ، ج 1، ص 517ـ519).

در سال 617 مغول شهر جند راگشودند و شهرهاى بناكت و خجند را تسخير كردند و به سال 618 خوارزم را فتح كردند درسال 619 پس از عبور از معبر پنجاب و تسخير ترمَذ و بلخ و گرفتن شهرهاى ولايتجوزجانان يعنى اندخود و ميمند و فارياب به سرزمين طالقان آمدند اين طالقان را كه طالقان خراسان يا طالقان بلخ مى‏گويند نبايد با طالقان عراق و طخارستان اشتباه كرد قلعه طالقان نصرت‏كوه نام داشت و آن از قلاع بسيار مستحكم و بر سر راه بلخ بهمرو واقع بوده محاصره اين قلعه دو ماه طول كشيد و بسيارى از مغولان در پاى آن ازپاى درآمدند.

در اين ضمن پسران چنگيز يعنى تولوى و جغتاى و اوگداى نيز از فتحخراسان و خوارزم فراغت يافتند و همه به كمك پدر آمدند بالاخره چنگيزيان پشته‏اىاز سنگ و چوب به ارتفاع حصار ساخته موفق به گشودن در قلعه شدند و عموم پيادگانمحصور را با زن و طفل به قتل رساندند ولى سواران آن جماعت به كوه و دره زدند ونجات يافتند.

پس از این حمله ، حداقل تا سدة یازدهم هجری ، شهر شکل سابق خود را بازنمی یابد، زیرا که در منابع بعدی ، تالقان به عنوان شهری کوچک با باغ و بستانِ اندک معرفی می شود (رجوع کنید به ادامة مقاله ).

در قرن هفتم با تقسیم تخارستان به دو قسمت علیا و سفلا، تالقان در تخارستان سفلا قرار می گیرد (رجوع کنید به یاقوت حموی ، ذیل «طخارستان »). یاقوت حموی ، تالقان را از شهرهای عمدة تخارستان ندانسته (همانجا) و آن را یک سوم بلخ معرفی کرده است (همان ، ذیل «طالقان »). با این حال ، در همین دوره ، به گفتة مارکوپولو (ج 1، ص 153) که حدود پنجاه سال پس از حملة چنگیز از تالقان دیدن کرده ، شهر مرکز فروش غلات و اجناس ناحیه بوده است . وی (همانجا) نام تالقان را دژ «تایی کان » ضبط کرده و از فراوانی پسته و بادام و تپه های نمک در جنوب شهر سخن گفته است . از حوادث مهم اواخر این قرن ، تصرف شهر به دست قُتْلُغ خواجه در دورة پادشاهی غازان محمود بوده است (وصّاف الحضره ، ج 3، ص 218). در قرن هشتم ، تالقان کوچک ولی آباد بوده و غله و میوة بسیار داشته است (حمداللّه مستوفی ، ص 156). در قرن نهم ، حافظ ابرو (ج 2، ص 75) آن را قصبه ای از نواحی بلخ با آب روان و باغ و بستان کم ، ذکر کرده است . وی همچنین (همانجا) به مدفون بودن شش تن در غاری اشاره می کند که بیش از چهارصد سال از زمان دفن آنان می گذشته است

از این شهر در قرن دهم اطلاع چندانی در دست نیست ، اما در سدة یازدهم در دورة سلطنت ندرمحمدخان اشترخانی ــ که مرکز حکومتش بلخ بود ــ شهر آبادانی خود را بازیافت . محمودولی بلخی ، مورخ دربار ندرمحمدخان ، تالقان را شهری بی نیاز از نواحی بلخ ، با آب و هوایی خوش ، نعمتی بسیار و حصاری محکم وصف می کند. وی همچنین آن را به منزلة بندری برای قافله های هند، کاشغر، خراسان و دیگر شهرهای ناحیه معرفی و از بازار و مدارس علمیة آن یاد کرده است (بخارایی ، تعلیقات عشیق ، ص 230ـ231). از وقایع مهم این دوره ، گریختن محمد زمان خان ، والی بدخشان ، به تالقان به سبب لشکرکشی ازبکان خراسان به بدخشان بود (منجم یزدی ، ص 176ـ177).

پس از قتل نادرشاه در 1160، تالقان به همراه بلخ ، خُلْم و بدخشان در دست امیران محلی اُزبک قرار داشت و در پی آن به دستور احمدشاه دُرّانی (متوفی 1192) در 1163، شاه ولی خان توانست این سرزمینها را فتح کند (غبار، ص 362ـ363؛ فرهنگ ، ج 1، قسمت 1، ص 132ـ133). در اوایل قرن سیزدهم ، تالقان از بخشهای ولایت بلخ و در اختیار قبیلة کوچک ، اما جنگجو و مستقل ازبک بود که به قُندوز و بدخشان تاخت وتاز می کردند (الفینستون ، ص 414، 423). در این قرن ، تالقان از مهمترین شهرهای بازرگانی منطقه به شمار می رفت و پس از قندوز و امام صاحب پررونقترین میدانهای خرید و فروش را داشت (بخارایی ، تعلیقات عشیق ، ص 234ـ235؛ گروتس باخ ، ص 108). در 1205 غالباً ازبکهای تالقان بدخشان را غارت می کردند (بخارایی ، ص 151).

تعداد خانه های تالقان در 1253، به اظهار بارتولد (ص 61) سیصد تا چهارصد باب ضبط شده است . احتمالاً در این دوره شهر استحکاماتی داشته و اهالی آن در تابستانها در زمینهای زراعی دوردست و باغهای حومة شهر چادر می زدند. ازینرو جمعیت شهر در زمستانها بیشتر بود، و به دلیل تغییر و تحول فصلی جمعیت ، بازار شهر در زمستانها رونق بسیاری داشت (گروتس باخ ، ص 25ـ26، 96ـ97). از حوادث مهم شهر در این دوره ، تسلط محمد مرادبیک بر آنجا در 1236 (بخارایی ، ص 144) و دست به دست شدن مناطق شمالی افغانستان از جمله تالقان در میان امیران بخارا و افغانستان پس از مرگ احمدشاه درانی و سرکوبی آنان به دست دوست محمدخان بارَکزایی (حک : 1259ـ 1295) است . پس از آن ، تالقان جزو متصرفات امیر نصراللّه منغیتی (حک : 1277ـ1303) بود که از امیر بخارا اطاعت می کرد (غبار، ص 582 ؛ بخارایی ، تعلیقات عشیق ، ص 232). ظاهراً اطاعت از امیربخارا تا روزگار عبدالرحمان (1298ـ1319) ادامه داشته است که مدارس علمیة تالقان در دورة حکومت او ویران شد (بخارایی ، تعلیقات ، ص 231ـ232). به نظر می رسد که حتی پس از مرگ وی و در دورة حکومت حبیب اللّه خان افغان (1319ـ1337)، حکام این منطقه و بدخشان و بلخ تابع امیران بخارا بوده اند، زیرا این سرزمینها در اسناد دیوانی به نام ترکستان خوانده می شد (همان ، ص 232؛ فیض محمد، ج 1، ص 5 ،10).

محمدنادرخان در 1301ش ، تالقان را از مضافات دارالحکومة خان آباد از ولایت قَطَغَن و بدخشان دانسته و در بارة مسجد جامع ، چهار کاروانسرا، بازار، طوایف مغل و تغل و ازبک ، آداب و رسوم و لباس اهالی (کرباس ، صحن ، بَرَک و دستارهای مَلمَل )، تکلم اهالی به فارسی و ترکی و افغانی ، بزرگان ، محصولات و تعداد دامهای آن مطالبی آورده است . همچنین وی از مزارات پیرامون تالقان ، مزار پیر فرخار، شاه نعمت اللّه ولی ، خواجه ابدال ولی و قبر شش تن به نامهای شیخ نظام الدین ، شیخ نجم الدین ، سیدغدیرالدین ، سعدوقاص ، مولانا رحیم اللّه و شیخ خلیل اللّه ــ که اجسادشان از بخارا به آنجا منتقل شده ــ یاد کرده است (ص 71، 75ـ85).

با اتصال مناطق شمالی افغانستان به کابل از طریق احداث جادة ماشین رو هندوکش در 1312 ش ، نوسازی شهرهای شمالی کشور، از جمله تالقان سرعت یافت و در 1337ش ، بنای شهر امروزی تالقان در مشرق شهر قدیمی آغاز شد.

به دستور مقامات دولتی ، سکونت در شهر جدید انجام گرفت و کارمندان و افراد متمول شهر قدیمی ، اولین ساکنان شهر جدید را تشکیل دادند (همان ، ص 95، 108ـ109). بازار و کاروانسراهای شهر قدیمی بتدریج خالی از سکنه و خراب شد (همان ، ص 108). در 1349ش ، از کل هشت هزار تن جمعیت ساکن در شهر قدیمی ، تنها کمتر از ده درصد آن باقی مانده بودند (همان ، ص 109) و در 1351ش تنها بیست مغازة آن دایر بود (همان ، ص 108)، در حالی که در همین سال ، شهر جدید هزار و شش مغازة دایر داشت (دولت آبادی ، ص 51).

با ورود طالبان در 1373ش به صحنة سیاسی و نظامی افغانستان ، تالقان نیز درگیر منازعات داخلی شد؛ در 1376ش ، مدتی مقرّ برهان الدین ربّانی ، رئیس جمهور افغانستان ، بود. در اواخر همین سال به تصرف طالبان درآمد و آنان شهر و فرودگاه آن را بشدت بمباران کردند (امامی ، ص 79 ؛ گاهشمار رویدادهای افغانستان در سال 1376 ، ص 80 ، 202).

جمعیت تالقان در 1361ش ، 947 ، 20 تن برآورد شده است ( > دایرة المعارف ورلدبوک < ، ج 1، ص 138).

http://www.encyclopaediaislamica.coml

تالقان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

تالُقان یا تالِقان مرکز ولایت (استان) تَخار کشور افغانستان است.این شهر بعد از سال ۱۹۵۸ میلادی به سرعت رشد کرد. جاده ارتباطی آن به خان آباد است. از سال ۱۸۴۰ به بعد تالقان، از شهر کندوز و امام صاحب، پررونق ترین میدان های خرید و فروش را در قطغن داشته است.در سفرنامه مارکوپولو، از این شهر به عنوان مرکز غلات افغانستان یاد شده است.

در سال ۱۹۵۸ شهر جدید در زمین های شرق شهر قدیمی احداث شد. همچنین تالقان در سال ۱۹۶۳ به مرکز ادارات ایالت تخار تبدیل شد.